मंगळवार, २० फेब्रुवारी, २०१८

तैलबैला, सवाष्णीचा घाट, मुहूर्ताचे आर्जव, कोरा चहा व बरच काही...



तैलबैला, सवाष्णीचा घाट, मुहूर्ताचे आर्जव, कोरा चहा व न सापडलेल्या ठाणाळे लेण्यांच्या शोधात ...

२६ जानेवारीच्या सुट्टीचे औचित्य साधून इ.स.पू. पहिल्या शतकातील ठाणाळे लेण्या शोधण्यास  निघालो. गेला महिनाभर सातवाहनकालीन इतिहास, त्यावेळचे व्यापार, त्यासाठीच्या घाटवाटा आणी त्या घाटवाटांवर असलेल्या प्राचीन लेण्यांचे मूळ शोधण्याचे भूत चढले होते. महिनाभर हापिसात आलो की थोडीफार खर्डेघाशी झाल्यावर टाईम मशीन घेऊन पूर्वकालात जाऊन पोहोचायचो.  इतिहासाने भारून वर्तमानात आलो की सामान्य माणसाची लक्षणे धारण करून पोटासाठीचा नेहमीचा दिनक्रम.

असो. तर आज शोधायच्या होत्या ठाणाळे लेणी. सुधागड करून आलो होतो मागच्या वर्षी तेव्हा ठाकूरवाडीतून चढून धोंडसे गावात उतरून सवाष्णीच्या घाटाने तैलबैला मग ठाणाळे लेणी करायच्या होत्या. तेव्हा काय ते जमले नाही पण तैलबैलाच्या एकलकोंड्या, अखंड उभ्या कातळभिंती कायम आपल्यावर लक्ष ठेऊन आहेत असाच वाटायचं. सुधागडावर फेरफटका मारताना काय आणी भांबर्डेवरून घनगड सर करून लोणावळा गाठताना काय, आपल्या दोन अखंड कातळभिंतींचे डोळे करून घाटवाटांची टेहळणी करत बसलेला तैलबैला नेहमीच मनात घर करून बसलेला. 

असो, तर आजचा मार्ग होता तो कोथरूड-> पौड->जवण->तुंग->लोणावळा रोड->तैलबैला->वाघजाई घाटाने ठाणाळे लेणी दर्शन->भांबर्डे->ताम्हिणी->घरी. 

सकाळी ७ वाजता स्वारी निघाली आणि पहिला नेहमीचा ब्रेक म्हणजे तिकोना किल्ल्याच्या म्हणजे जवण गावाच्या खिंडीच्या अलीकडे हाडशी तलाव. माझ्याबरोबरच आळस झटकायला आलेले पक्षी आणी लागलीच ड्युटीवर आलेले सूर्यनारायण महाराज.


याच स्पॉटला मागच्या महिन्यात आलो होतो तेव्हाही सगळं परिसर केशरी रंगात न्हाऊन निघालेला होता. मस्त !


आज पाणी जरा कमी झालेले वाटले पण तीच निरव शांतता आणी तीच मजा. 

आताशा साडे नऊ वाजत आले होते. "जवण" गावातून तिकोनापेठ चा रस्ता सोडला आणि डावीकडे वळून तुंगीचा रस्ता धरला. तुंग किल्ल्याच्या बाजूने जाताना तुंगीचे वेगळे दृश्य. 


आता येथून जे निघालो ते "तैलबैला" गावातच जाऊन थांबू या विचाराने. लोणावळा->तुंग जोडणाऱ्या या ठिकाणी आल्यावर थांबलो नसतो तरच नवल होते. ऊन चढायला लागलेले होते पण इथे मात्र त्याचा मागमूसही नव्हता. 


थोडा क्लिकक्लिकाट झाल्यावर निघालो आणी लोणावळा रोड ला लागलो. सुमारे १५ मिनिटात कोरीगडचा फाटा आला. आज फुल पिकनिक पब्लिक आलेले दिसत होते कोरीगडावर म्हणून मग नाश्ता ब्रेक फाट्यावर मारून भांबर्डे खिंडीत आलो. एक चिंचोळा रस्ता तैलबैला गावात जात होता. वळणावरच फलक लिहिलेला आहे. या रस्त्यावरून एसटी कशी काय जात असेल असा प्रश्न पडला. तो पडलेला प्रश्न तसाच उचलून डबलसीट घेऊन पुढे गेलो आणि समोर बघतो तर काय कमाल. अहाहा !


येथून ५ मिनिटात गावात पोहोचलो. सुरवातीलाच रोकडे यांची खानावळ आहे. तेथे गाडी लावून मळलेली पायवाट धरली. 

"ठाणाळे लेणी कसे जायचे? "
"तुम्हाला सापडणार नाहीत. माणूस पाठवावा लागेल दाखवायला" 
"ठीक आहे बघतो मी. "

निघताना पूर्ण माहिती काढून आलो होतो पण कोणत्या घाटाने खाली गेल्यावर लेणी लागतील याबद्दल संभ्रम होता. लेण्यांचे मॅप लोकेशन माहित होते त्याप्रमाणे चालायला चालू केले. पायवाट मध्येच मोडत होती. थोडे पुढे गेल्यावर तर वणव्यामुळे सगळे गवत जळालेले होते व त्यातून अनेक गुरांच्या वाट्या फुटलेल्या. अंदाजे पठाराच्या मध्यभागी पोहोचू असे चालत कातळभिंतींच्या पश्चिमेकडे आलो. आता एरवी कातळाचे डोळे करून वर्षानुवर्षे टेहळणी करणाऱ्या या भिंती रौद्ररूप धारण करू लागल्या. 


बरेच चालून पठाराच्या शेवटी पोहोचलो. समोर मोठी दरी, खाली उजवीकडे ठाणाळे , डावीकडे धोंडसे आणी बलदंड पहारेकरी सुधागड आणी मागे बघतो तर डाईक रचनेचा काळाने बनवलेला अद्भुत चमत्कार. 


पठाराच्या शेवटी, एक दगडाच्या टोकावरून, घाटवाटा अंदाजे ओळखू येत होत्या. धोंडसे गावात उतरणारी "सवाष्णीची घाटवाट" आणी ठाणाळे गावात उतरणारी "वाघजाई घाटवाट". 

वरून पाहता वाटेचा काही माग लागत नव्हता. म्हणून मग थोडे डावीकडे जाऊन खाली उतरणारी वाट असेल या आशेपायी पायपीट चालू झाली. अर्धा पाऊण तास फिरून खाली जाणारी वाट सापडेना, त्यात भरीस भर म्हणून असंख्य फुटलेल्या गुरांच्या वाटा, जळालेल्या गवतामुळे अजून ठळक झाल्या होत्या. पुढे जाऊन कळायचे की वाट नाही मग मागे फिरा असे करत करत शेवटी एका वाटेला लागलो. 


हि वाट सुधागडाच्या बाजूने खाली उतरत होती हे कळत होते पण थोडे जाऊन बघू पुढे दिसेल या आशेने पुढे जात राहिलो. एक क्षणी कळून चुकले की हि वाट वाघजाई घाट नसून सवाष्णीचा घाट आहे आणी हि पुढे धोंडसे गावात उतरणार. पण आता परत ऑल द वे मागे जाऊन परत वाघजाई घाट शोधावा लागणार होता. धोंडसे गावाच्या वाटेतून, ठाणाळे गावात जाऊन, तेथून उलट वाघजाई घाट  चढून जाऊ अश्या मनसुब्याने धोंडसे गावाचा रस्ता धरला. 

सुमारे दिड तास चालून जीव मेटाकुटीला आला होता. तैलबैलाच्या कातळरूप बघण्याच्या नादात नाश्ताही केला नसल्याने भूक लागली होती. जवळपास वाट उतरल्यानंतरही ठाणाळे गावाकडे जाणारी कुठली वाट दिसेना. आता धोंडसे गावात जाऊनही काही उपयोग नव्हता. घड्याळात बघितले तर २ वाजत आले होते. शेवटी आल्यापावली परतायचा निर्णय घेतला आणि परत सवाष्णीचा घाट चढून पठारावर आलो. 

थोडेसे पोटात गेल्यावर तरतरी आली तसे परत कातळभिंतींकडे कूच केले. येथून परत वाघजाई घाट शोधून मग त्याने उतरून पुढे ठाणाळे लेणी शोधण्यात संध्याकाळ होईल असा विचार करून परत गावाची वाट पकडली आणी गावाच्या थोडे अलीकडून किल्ल्यावर जायची वाट घेऊन अर्ध्या तासात वरती कातळभिंतींच्या मध्यभागी पोहोचलो. 

आता गार वारा उन्हाची जाणीव होऊ देत नव्हता. समोर कोणत्याही आधाराशिवाय सरळसोट उभ्या ठाकलेल्या या अजस्त्र कातळभिंती.


बरेच फोटोसेशन झाल्यावर दोन भिंतींच्या मध्ये असलेल्या मंदिरात पोहोचलो. आपले पूर्वज तेथे स्वागताला उपस्थित होतेच. मंदिराचा जिर्णोद्धार होऊन चकाचक फरश्या घातल्या आहेत. मंदिराच्या आतमध्ये, कड्याच्या पोटामध्ये टाके खोदलेले आहे आणी त्यात बारमाही गार पाणी. 
देवाला हात जोडून तेथेच पाठ टेकवली. पंधरा वीस मिनिटे झोप काढल्यावर काही माणसांच्या आवाजाने जाग आली. एक मुलगा आणि त्याचे वडील, त्या मुलाच्या लग्नाच्या पत्रिकेचे आर्जव घेऊन आले होते. पहिली पत्रिका ग्रामदेवाला म्हणजेच तैलबैला (खंडोबा) देवाला, दुसरी वाघजाई घाटात वाघजाई देवीला आणि मग बाकीचे पत्रिका वाटप.

त्याच्या लग्नाच्या मुहूर्ताला आम्हीही उपस्थित असणे म्हणजे निव्वळ योगायोग  का सर्वकाही "त्याने" ठरवलेले या विचारात काही मिनिटे गेली. देवाची पूजा झाल्यावर नारळ फोडला आणि मर्कटलिलांना उधाण आले. पटकन बॅग पाठीला अडकवली आणी सुटलो वाघजाई घाटाच्या दिशेने. 

गावात आता सूर्यफुलाची शेती चालू झाली आहे. भर उन्हात पिवळीधमक फुले अजूनच उठून दिसत होती.


चैत्राची पालवी फुटावी आणि चाफ्याच्या सुगंधाने हवा भरून जावी असे वातावरण झाले होते.

बाकी सगळेजण आपापल्या कामात गुंग होते. त्यांनाहि माझ्या उपस्थितीची जाणीव न होऊ देता पुढे निघालो. 


आता चालत वाघजाई घाट जाण्याइतका वेळ नव्हता. साडे तीन वाजत आले होते पण अजून एक तास हातात होता. चार-साडेचार पर्यंत निघणे भाग होते कारण भांबर्डेकडून पौड->पुणे रस्ता अतिशय खराब आहे. वरती मंदिरात भेटलेला वडील-मुलगा येताना माझ्याच रस्त्याने आले होते त्यांनी भांबर्डेकडून पौड न जाण्याचा सल्ला दिला. स्थानिकांचा सल्ला घेणे केव्हाही उत्तम. 

एक तासात गाडीने वाघजाई घाटात जाऊन लेण्या शोधता येईल असे त्यांच्याकडूनच कळले. कमीतकमी वाघजाई मंदिरापर्यंत तर जाता येईल म्हणून गाडी लावली होती तेथे आलो. गाडी काढून लाल मातीत टायरची नक्षी काढत निघालो. मागून ते दोघे वाघजाई देवीला पत्रिका ठेवायला दुचाकीनेच येणार होते. पुढे गेल्यावर इतका खराब रस्ता होता कि गाडी जाईल का नाही शंका वाटली. तशीच थोडी पुढे दामटली. आता मात्र "इथे गाडी पंक्चर झाली तर काय? एकटाच असल्याने काहीच मदत मिळणार नाही " या विचाराने मी मागे फिरलो आणि बघतो तर माझ्या मागून तो मुलगा, त्याचे वडील आणी त्याची आई असे तिघे एका पॅशन गाडीवर चालले होते. त्यांना तेथेच हात जोडून पुण्यनगरीच्या रस्ता पकडला.


जाताना जेथे गाडी लावली होती तेथे त्यांना मदत म्हणून चहा सांगितला. ५ मिनिटात चहा हजर. बघतो तर कोरा चहा. विचारले तर कळले कि गावात दूधच येत नाही. ज्यांच्याकडे गाई-म्हशी आहेत त्यांच्याकडेच दूध. मग त्याच्या बदल्यात इतर साहित्याची देवाण-घेवाण . सह्याद्रीच्या कडे-कपारीत लपलेल्या कित्येक गावे व पाडे यांची आजही हि स्थिती आहे. लोणावळापासून काही अंतरावर असलेल्या या गावात अशी वेळ असेल यावर विचार करावासा वाटला. असो, चहा तर गेलाच नाही मग तसाच ठेऊन त्यांचे मूल्य देऊन निघालो. 



रमतगमत लोणावळा पोहोचलो आणी तेथून कोथरूड. 
ठाणाळे लेणी तर काही सापडली नाहीत पण एका ऐतिहासिक घाटवाटेचा प्रवास अनुभवला. धोंडसे गावात उतरून परत चढून झालेल्या दिवसभराच्या पायपिटीने ठाणाळेसाठी कोणत्या रस्त्याने जायचे नाही हे कळाले. पुढच्या वेळी पावसाळ्यात आलो तरी ठाणाळे लेणी सापडतील असं वाटतंय. असो. जे आज उमगलंय तेही नसे थोडके.

इ.स.पू.पहिल्या शतकातील ठाणाळे लेणी म्हणजे बौद्ध स्थापत्याचा अप्रतिम नमुना. लेण्यांविषयी खूप काही लिहिण्यासारखे आहे पण ते पुढच्या लेखात. 


काही क्षणचित्रे : 
किल्ल्यावर पोहोचल्यावर गारेगार वारा, थंडगार पाणी, दुपारच्या जेवणात कुरडईचा चिक, स्ट्रॉबेरी. मस्त मजा !

शनिवार, २३ डिसेंबर, २०१७

थंडीची चाहूल : वितंडगड

थंडीची चाहूल : वितंडगड


बरेच दिवस हापिस एके हापिस करणारी मंडळी आज सकाळी साडे सहा वाजता जुजबी आवरून तयार झाली होती. पुरते उजाडले तर नव्हतेच, त्यात थंडी मी-मी म्हणतच होती. थंडीशी प्रतिकार  करत मंडळी कोथरूडडेपोच्या एका अर्धवट तुटलेल्या पारावर सूर्यनारायणाची प्रतीक्षा करत बसली. मोजक्या मफलरी अन कानटोप्या पोटापाण्यासाठी बाहेर पडल्या होत्या. रोज तुडुंब वाहणारा रस्ता कोवळ्या उन्हाची वाट बघत पहुडला होता. थोड्याच वेळात थंडरबर्ड नावाचा आमचा वारू आला आणी तिकोना किल्ल्याच्या दिशेने  मार्गक्रमण झाले.

आत्ता बऱ्यापैकी वाटणारी थंडी पौड जाताच प्रचंड वाटू लागली. धुक्यात वाट काढत काढत जाताना निसर्गाच्या करामतींची मौज वाटू लागली.काही अंतरात वातावरण बदलले होते. नभांगण आता हळूहळू केशरी शेला पांघरत गडद होत चालले होते. त्या केशरी रंगाने गात्रात हलकीशी ऊब तर आणली पण रानावनात मनसोक्त गच्च भरलेल्या थंडीने त्याला काही दाद लागू दिली नाही. सर्वत्र धुके पसरले होतेच, वाहत्या गारव्याने ते आता माळरानात उतरू पाहत होते. झाडांच्या पानापानातून वाट काढू पाहणाऱ्या कोवळ्या सूर्यकिरणांशी जणू काही त्याची शर्यंतच लागली असावी.


पहाटे पहाटे उठून, गार पाण्याने अजून थंडी वाजेल म्हणून तोंडही न धुता, दिवाळीनंतर कपाटातून खाली काढलेले स्वेटर चढवून, बगलेत हात धरून फिरायला निघालेले बालपणीचे क्षण डोळ्यासमोर असे तरळून गेले. हातमोजे वैगरे अश्या गोष्टी फारच 'वाढीव' म्हणून हात बगलेत घट्ट ठेवून चालत राहिले कि थोडीफार ऊब यायची. पहाटे गाड्यांच्या काचांवर जमलेले  दव, त्यावर आपली कारीगरी करत अन तोंडातून वाफाळलेल्या चहासारखी वाफ काढायची स्पर्धाच जणू लागून जायची आमच्या सगळ्यांच्यात. आजही अजाणतेपणाने आलेल्या जांभईने आज मला स्पर्धक नसल्याने विजेताच केले असावे. पण बदलले मात्र आजही काहीही नव्हते. आजही रोमारोमात थंडी भरली तर होतीच अन हातही निमूट बगलेत विसावले होते.


पौड, कार्मोळी, चाले, कोलवा,जवण अशी छोटी-छोटी गावे मागे पडत गेली तसे तिकोना किल्ला सकाळच्या धुक्यात ध्यानस्थ बसल्यासारखा दिसायला लागला. आजूबाजूच्या शेततळ्यामध्ये सूर्याचे बिंब परावर्तित होऊन सगळं परीसर सोनेरी झाला होता. सगळी गावे सह्याद्रीच्या कुशीत निवांतपणे विसावली होती. ना कुठं कसली धावपळ ना कसला माग.




आळसावलेल्या खेड्यांमध्ये आत्ताशी कुठं मंदिरे जागी होत होती. तुंग किल्ल्याने तर आज आपले अस्तित्वच धुक्याच्या हवाली केले होते. पवना धरणाच्या पाण्याने त्या धुक्याच्या रंगात आपला रंग मिसळून तुंग किल्ला बेमालूमपणे लपवला होता. सूर्यप्रकाशाचा सोनेरी मुकुट घालून तुंगीचा सुळका ढगांशी दोन हात करत उभा असेल असे अपेक्षेप्रमाणे आज काही होणे नव्हते. हा पठ्ठया तर ढगात डोकं खुपसून, पवना नदीच्या पाण्यात पाय सोडून बसला होता. 'तिकोनापेठ' गाव थोडे मागे सारून आता स्वारी किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचली होती.


जवळपास पाचवी भेट असल्याने मार्ग वैगरे शोधण्याचा प्रश्न नव्हता. एका  दमात मंडळी किल्ल्याच्या पूर्व धारेवर येऊन पोहोचली. पिरॅमिड सारखा त्रिकोणी मुकुट आणि डोंगराला फूटलेल्या तीन धारा व त्यावरच्या  तीन वाटा म्हणून तिकोना. सुमारे अर्धा तासात आपण पहिल्या प्रवेशद्वाराशी पोहोचतो. पहारेकरीच्या ओवऱ्या ओलांडून पुढे आले की पुरुषभर उंचीची रामभक्त मारुतीची 'पुच्छते मुरुडिते माथा" या ओळींची आठवण करून देणारी उभ्या दगडात कोरलेली मूर्ती पाहून हात आपोआप जोडले जातात. त्यात आज शनिवार.!नमो नमो !

आल्यापावली दर्शन पण घेऊन टाका. 

येथूनच थोडे पुढे एक गुहा लागते. सातवाहनकालीन असावी बहुतेक. गुहेत पूर्वी एक साधू राहायचे, येणाऱ्या प्रत्येकाला हात उंचावून आशिर्वाद देत असत. आज त्याचे काही दर्शन झाले नाही. असो! परिवर्तन म्हणूया ! याशेजारीच देवीचे मंदिर दिसते. गुहेसमोरच जलप्रपाताने तयार झालेल्या पाण्याच्या टाक्याला डाव्या हाताशी ठेऊन आपण गुहेत प्रवेशते होतो. ध्यानस्थ होऊन जातो आपण असे वातावरण. नमस्कार,चमत्कार झाल्यावर गुहेच्या समोरच बघता चुन्याचे भलेमोठे जाते दिसते. हे बघता किल्ल्याची आजपर्यंत अभेद्य तटबंदीचे रहस्य समजते. तटबंदी बांधताना दगडांमध्ये चुन्याचे मिश्रण बाँडींगसाठी टाकले जायचे. 

आता येथून दोन वाटा फुटतात. एक सरळ जाते ती बालेकिल्ल्यावर तर एक उजवीकडून खाली जाऊन चोरदरवाजाकडे . चोरदरवाजा आज काही वापरात नाही आणि वारेमाप वाढलेल्या गवताने शोधणेही महामुश्किल. डोंगराच्या तीन धारेपैकी एक धार पकडून येणारी ही वाट असावी. त्याच्या परस्पर विरोधी बाजूला म्हणजे किल्ल्याच्या उत्तरेकडून 'जवण' गावातून वरती येणारी हि तिसरी वाट आज कालानुरूप योग्य नाही.

गुहेपासून दिसणारा बालेकिल्ला. 

पूर्वेला क्षितिजाकडे बघता आता पुरते उजाडले होते. रेंगाळलेल्या धुक्याची अजूनही मागे हटायची तयारी नव्हती. डोंगरांच्या कुशीत खोल वसलेल्या वस्त्या व गावे आता जागी होत होती. वाटेतील 'जवण' गावात असलेली लगीनघाई स्पिकरवरुन कळत होती पण तेवढाच काय तो कोलाहल. बाकी निरव शांतता. 

सुवर्णमयी सकाळ:



मुख्य दरवाजाशी येऊन ठेपलो. अजूनही खूप चांगल्या स्थितीत असंलेल्या किल्ल्याच्या स्थापत्याचे कौतुक वाटत राहते. येथून मग पुढे टुरिस्ट टाईप आलेले असंख्य पब्लिक चुकवत महादेवाचे मंदिर गाठले आणी छोटेखानी किल्ल्याच्या माथ्यावर पोहोचलो.


अजूनही तुंग किल्ल्याची आम्हाला दर्शन द्यायची इच्छा दिसत नव्हती. ५ स्लिप्स  लावल्यावर बॅट्स्मनची अवस्था होते तसे काहीतरी धुक्याने पुरते जखडून ठेवले होते. शोधायचे दोन,तीन व्यर्थ प्रयत्न केले आणी परतीचा रस्ता धरला. थोडा पोटोबा करू म्हणून पाठपिशव्या सोडल्या तर एक उंचपुरा मावळा तेथे अवतरला. कमरेला केशरी शेला आणि डोक्यावर "मी मावळा आहे" सदृश्य टोपी. मावळ्याने महाराजांचा जयघोष केला व उपस्थितांच्या कंठातून "जय ssss " अश्या आरोळ्या फुटल्या. 

सूर्य डोक्यावर आला आणी परतीचा प्रवास चालू झाला. सकाळी ६ ला निघून १ पर्यंत परत घरी पोहोचलो पण. शॉर्ट अँड स्विट. खूप दिवसांनी जरा कुठेतरी भटकल्याचे समाधान मिळाले. रोज वेळ नाही वेळ नाही म्हणताना, दिवस खरा केवढा मोठा असतो हे पुनश्च जाणवले. घरी जाताना पौडला ताजी भाजी मिळते म्हणून घेतली आणी हातातल्या भाजीसकट इहलोकात परतलो.




वाचत रहा. 

रविवार, १९ नोव्हेंबर, २०१७

सातमाळा सप्तदूर्ग : रंगमहाल (होळकर वाडा)

पूर्व लेख :

सातमाळा सप्तदूर्ग : इंद्राई ( Fort Indrai) 

सातमाळा सप्तदूर्ग : राजदेहेर (Fort Rajdeher)



सातमाळा सप्तदूर्ग : रंगमहाल (होळकर वाडा)

....आता टार्गेट होते ते म्हणजे रंगमहाल. रंगमहाल म्हणजे सरदार होळकर यांचा वाडा. शनिवार वाड्याच्या तोडीचे नक्षीकाम केलेला हा वाडा भरवस्तीत उपेक्षा भोगतोय. असो..

राजदेहेर किल्ल्याच्या पायथ्यापासून भर उन्हात चालत येताना ब्रह्मांड आठवत होत. त्यात देवदूतासारखा (रिक्षा घेऊन)धावलेल्या माणसाने रिक्षात कोणतेही सीट न घेता चांदवड पर्यंत आणले. "अहो काका, तो होळकर वाडा कुठे आहे हो इथे? तो बघायचंय." वाक्य पूर्ण होतानाच त्याला ब्रेकच्या आवाजाची झालर चढली न पुढून आवाज आला "उतरा मग इथेच. ५ मिनिटे चालत आहे आत."

रिक्षाच्या डिकीतली बोचकी पाठीवर घेऊन मंडळी चालू लागली. डाव्याबाजूने चांदवडचा किल्ला आमच्यावर लक्ष ठेऊन होताच. यावेळेस त्याने आम्हाला हुलकावणी दिली होती. सुमारे १० मिनिटे चालत, विचारात विचारत होळकर वाड्याच्या समोर पोहोचलो. आजूबाजूला तुरळक दुकान होती पण मोजून ३ माणसे तिथं उपस्थित होती. आम्हाला पाहून एका दुकानलक्ष्मीचा  आवाज फुटला. "आबा गिर्हाईक!!"
लगेच आबांनी पायजमा झटकला, तोंडातल्या सुवासिक ऐवजाला जमिनीचा रस्ता दाखवला आणी एकदम पेशवे काळात जाऊन पोहोचले. क्षणात इहलोकातून पेशवेकाळात जाणाऱ्या या महा(न)भागांना टाईम मशीन वैगरेची गरजच नाही. 
गाईड पाहिजे का? या वाक्यानंतर दूसरेच वाक्य थेट "तुमचा पुण्याचा शनिवारवाडा झक मारेल या वाड्यापुढे" हे वाक्य आल्यानंतर आबांना कोपरापासून दंडवत घातला. "तुम्ही पुढची गिर्हाईक बघा काका! नका कष्ट घेऊ आमच्यासाठी!"

पण रंगमहाल या शब्दाने आमच्या मनात वाड्याचे एक वेगळेच चित्र झाले होते आणि ते खरेही ठरले. होळकर कालिन कलेचा एक सुंदर अविष्कार म्हणजे चांदवडचा होळकर वाडा म्हणजेच रंगमहाल. राणी श्रीमंत अहिल्यादेवी होळकर यांनी आपल्या राज्यशासन काळात (१७६७-१७९५) किल्ले सदृश्य होळकर वाड्याचा(रंगमहाल) निर्माण केला.  पूर्वीच्या काळी हा वाडा होळकर वाडा म्हणून ओळखला जात असे,
पेशवेकाळात बाजीराव पेशव्यांचे होळकर हे सरदार होते. पेशव्यांनी होळकरांना चांदवड जहागिरी म्हणून दिला होता आणी या वाड्याच्या निर्मितीला पेशव्यांचे पाठबळ दिले होते म्हणतात.
या महाकाय प्रवेशद्वारातून आपला वाड्यात प्रवेश होतो. वाड्याची संरक्षण रचना शनिवार वाड्याशी मिळतीजुळती वाटते. प्रवेशद्वारावर लोखंडी शस्त्रांची ढाल दिसून येते ती म्हणजे बाय डिफॉल्ट हत्तींना रोखण्यासाठीच असावी. :)

वाड्यात सध्या नूतनीकरणाचे म्हणजे थोडक्यात ऑइल पेंट फासून विद्रुपीकरणाचे काम चालू आहे. पूर्ण वाड्यात कामगारांची ये-जा चालू होती. कुमार सानू काकांची दर्दभरी गाण्यांनी वाडा गजबजून गेला होता. पण तरीही पॉलीश न केलेल्या लाकडातील नक्षीकाम नजर वेधून घेत होती. सागवानातील केलेले एकसारखे नक्षीकाम पूर्ण वाडाभर पाहून अवाक व्हायला होते.
 

मुख्य दरवाजातुन आत गेले की मोकळी जागा लागते आणि समोर वाड्याचे दुसरे प्रवेशद्वार. याच्या वर बसायला जागा. येथूनच जनतेसाठी राजसभा, न्यायदान केले जात असे. येथून आत गेल्यावर आपण प्रशस्त अश्या चौथऱ्यावर येतो. येथून दुसऱ्या मजल्यावर जायला जिने आहेत. या वाड्यातील खोल्या आणि जायचे रस्ते म्हणजे खरंच कमाल आहे. दुसऱ्या माळावरील काही खोल्या एकसलग जोडलेल्या आणि प्रशस्त व्हरांडे पाहून "स्त्रीवर्ग राजसभेत येथून भाग घेत असावा " असे ऐकलेले मनोमन पटून जाते.
  


घराच्या उंबऱ्यात घोड्याची नाल असणे शुभ मानले जाते. येथेही वरच्या मजल्यावर काही खोल्यांच्या उंबऱ्यावर नाल ठोकलेली दिसत होती. वाड्यातल्या मान्यवरांच्या ह्या खोल्या असाव्यात.



वाड्याच्या बाहेरून एक पायवाट उजवीकडे जाते तेथून थोडे खाली एक तत्कालीन विहीर दिसते. काही दिवसांपर्यंत तेथे जायला बंदी होती पण काम चालू असल्याने गेट उघडले असावे. दगडाच्या भक्कम बांधणीची सुमारे 40-50 फूट खोल असावी. येथेच एक मोट बसवलेली असून त्यासाठी छोटेसे शेड केले आहे. सध्या डागडुजी साठी लागणारे पाणी येथूनच मोटर लावून घेतले जात होते. त्या मोटेवरूनच हा फोटो टिपला. खाली विहिरीत उतरायला प्रॉपर पायऱ्या आणि दरवाजे केलेले आहेत पण तेथे जायला परवानगी नाही.
40 वर्षांपूर्वी येथे वाड्यात अनेक कार्यालये होती. वीजबिल भरणा केंद्र होते. नंतर येथून सगळे हलवले असले तरी 40 वर्ष्यापुर्वीची रद्दी अजूनही पर्यटकांसाठी विरंगुळा म्हणून ठेवली असावी. चांदवड येथील देवीच्या मंदिराची असंख्य रिकामी पावती पुस्तके येथे एका खोलीत पडली होती यावरूनच आपली देणगी नक्की कुठे जाते हे लक्षात येईलच.
बँकेची मिटिंग आहे मार्च मध्ये 11 मार्च 1978. त्यासाठीची नोटीस लावलीये. बघा कोणाला यायचा असेल तर या मीटिंगला. :)

असो तर वाडा बघून लागलीच चांदवड स्टॅन्ड वर आलो. वाटेत एक झोपडीत डब्यातले खाण्यायोग्य पदार्थ देऊन टाकले आणी पुण्यनगरीची बस पकडली. मध्यरात्री पुण्यात पोहोचून स्वारी इहलोकात आली आणी रोजच्या रहाटगाडग्याला जुंपायला सिद्ध जाहली.
वाचत रहा.

शनिवार, १ एप्रिल, २०१७

सातमाळा सप्तदूर्ग : राजदेहेर

सातमाळा सप्तदूर्ग : राजदेहेर आणी रंगमहाल 
Rajdher Fort



साडेचारच्या सुमारास एक बँडची गाडी चांदवडमधील सुपारी "वाजवून" राजधेरवाडीच्या अलीकडील वस्ती पर्यंत चालली होती. घरातले आजोबा गुरांनां चार टाकत होते ते हातातला चारा टाकून रस्त्याकडे धावले आणी त्यांनी सेटिंग करून दिली. वस्तीपासून पुढे चालत जाण्याची मनाची तयारी करत आम्ही गाडीत आसनस्थ झालो.

सुमारे ४-५ किमी गेल्यावर परत सामान खांद्यावर टाकून आमची वरात निघाली. जे होते ते चांगल्यासाठी होते म्हणतात तसे झाले. पुढचे ५ किमी अंतर चालताना आम्ही जे जे काही अनुभवले ते गाडीच्या सरळसोट प्रवासात नक्कीच उमगले नसते. 

गाडीवाल्याचे आभार मानून मंडळी आपल्या पुढच्या दिशेने मार्गस्थ झाली. आता उन्हे कलू लागलेलीच होती तशी रस्त्याच्या आजूबाजूच्या वस्तीवरही सायंकाळच्या कामाची लगबग सुरु झाली होती. 

कुठे ज्वारीची कणसे पाखडणे चालू होते तर कुठे पातेचा कांद्याची खुडपणी. घराच्या अंगणात पडलेल्या अंगणातील डेरेदार झाडाच्या सावलीत काहींची वामकुक्षी लांबली होती तर काही लोक द्राक्षाच्या बागेत जुंपले होते. 


सरळसोट रस्ता आम्हाला राजधेरवाडी पर्यंत साथ देणार होता. त्यातही घराघरात 'मावशी, किल्ल्यावर  सरळच ना?"  विचारत जातानाच हे दोघे भेटले आणी अजून भंकस करण्यात आली. 


याची सायकल म्हणजे  दिव्य अनुभव होता. 'ब्रेक नाय बर का सायकलीला !"
तस माझं अर्धा आयुष्य ब्रेक नसलेल्या आणी चेन पडणाऱ्या सायकल चालवण्यात गेले असले तरी आता इतक्या वर्ष्यांच्या खंडानंतर अशी सायकल चालवणे आणी पाय घासत थांबवणे म्हणजे दिव्यच की हो!


त्याला विचारले किल्ल्याला कसे ? तर
इथून सरळ जा अगदी शाळेपर्यंत !
ओके, मग काय लागेल?
शाळा !
चला ! मग पुढच्या पायपिटीत ज्वारीच्या कणसांची पाखडणी झाली, कोवळा हरभरा खुडपून चव बघून झाला. लगेच घरात जाऊन काकांनी ओंजळभर लालभडक मिरच्या आणून दिल्या. 
"आपल्या शेतातल्या हायेत जा घेऊन. किल्ल्यावर खा जेवताना!" इति काका. 
पण हे दिव्य काही आमच्याकडून केले जाणार नव्हते म्हणून राहूदे म्हणत सगळ्या मिरच्या ठेऊन दिल्या. 



२-३ ज्वारीची कणसे खिशात टाकली आणि कांद्याच्या पातीच्या शेतात मोर्चा वळवला. 

येथे एक आज्जीबाई सगळ्या खुडलेल्या पाता एकत्र करत होत्या त्यांची विचारपुस झाली आणि अजून ३-४ कांदे खिशात जमा झाले. आता जे दिसेल ते मी खिशात भरत चाललो होतो. का? ते शेवटी कळेल तुम्हाला. :) 

आता सूर्यनारायण आपली ड्युटी संपवून निघाले होते. जाता जाता सगळीकडे किरणांचा कटाक्ष टाकून "काही राहिले तर नाही ना?" बघत असावेत. आता पश्चिमेला सुवर्ण झळाळी आली होती. सोनसळी किरणांनी अवघा परीसर व्यापला होता. आमचीही पाऊले आता राजधेरवाडीत येऊन पोहोचली होती. मुक्कामाची सोय माहित असल्याने त्याची चिंता नव्हती. 



राजधेरवाडीत शाळेच्या समोर एक समाजमंदीर बांधले आहे. ते लिलावात एका ग्रामस्थाने घेऊन त्यात पर्यटकांची राहायची सोय केली जाते. ३०० रु कमीतकमी असून माणसांप्रमाणे भाडे आकारले जाते. सोय चांगली होती पण आम्ही  "फुकट ते पौष्टिक" या न्यायाने मारुती मंदिराचा रस्ता धरला. येथून मोजून ५ मिनिटांवर राजधेर किल्ल्याच्या पायथ्याशी मारुतीचे प्रशस्त मंदिर आहे. अंथरूण पांघरूण आम्ही घेऊनच आल्याने येथे मस्त सोय झाली. 
नळावरून पाणी भरले, सामान मंदिरात एक कडेला नीट लावून मंदिर झाडून घेतले, अवघा शेंदूरमय झालेल्या बाप्पाला मनोमन हात टेकले आणी सूर्यदेवाला आजचा अखेरचा दंडवत देण्यासाठी येथूनच २ मिनिटे असलेल्या छोट्या धरणावर गेलो. 

नाऊ इट्स टाईम फॉर श्रमपरीहार ! पाणी, थोडेफार अबरचबर खायला घेऊन धरणाच्या भींतीवर दोघे बसून होतो. जसा जसा पश्चिमेचा केशरी कागद डोंगराआड सरायला लागला तसे तसे डोक्यावरच्या काळाभोर होत चाललेल्या कागदावर चंदेरी चांदण्यांची नक्षी उमटू लागली. थंडगार वारा प्रत्येक झोतांनिशी आपले अस्तित्व दाखवू लागलाच होता. अश्या वेळी शांत बसून छातीत जास्तीत जास्त वारा भरून घ्यावासा वाटतो. निसर्गाचे कोडे अजून गूढ होत जातेय असे वाटायला लागते. रोजच्या जगण्यातला फोलपणा लक्षात येतानाच त्यापासून आपली सुटका नाही हे हि ध्यानात येते. वाऱ्याने पाण्यावर एखादा तरंग उठला कि आपसुक त्याकडे लक्ष वेधले जाते. मग तो तरंग हळू हळू आपल्या पर्यंत येऊन पोहोचतो आणी आपल्या पायांना एक हळुवार आठवण देऊन जातो. गप्पांची जागा आता शांततेने घेतली असली तरी मनात असे असंख्य तरंग उमटतच असतात. मग मध्येच भानावर येऊन मागे मन वळते आणी मागे भरभक्कम अश्या राजधेर किल्ल्यावरही चांदण्यांचा मुकुट चढलेला असतो. मन अजून हरवत हरवत जात राहते. 

"जुन्नरमधील वनक्षेत्र कमी झाल्याने बिबट्यांचे चांदवड येथे स्थलांतर" या कुठेतरी वाचलेल्या बातमी बळच आठवते आणी हरवलेले मन ताडकन वर्तमानात येते. चांदवड,इंद्राई, राजधेर, कोळधेर किल्ल्यांनी वेढलेल्या या डोंगर दऱ्यांमध्ये आणी तेही मानवी वस्तीपासून दूर आपण बसलोय हे एकदम आठवून जाते. त्यात अजून भर म्हणजे "संध्याकाळी जनावरे पाणवठ्यावर येतात" असा ऐकलेले. लॉन्ग एक्सपोजर फोटो साठी लावलेला कॅमेरा उचलला आणी परत मंदिरात येऊन पथारी पसरली. 

मागच्यावेळी सुधागड ला खायचे सामान जास्त नेले नसल्याने खायचे वांदे झाले होते ते नको म्हणून यावेळेला बक्कळ खायचे सामान आणले होते. मंदिरात जेवण करून कट्ट्यावर टेहळणी करत बसलो होतो तोच ४-५ मुले आली आणी मंदिराच्या शेजारी, ग्रामपंचायतीने नव्याने केलेल्या जिम मध्ये गेली. मग आम्हीही आल्या पावली थोडे डंबेल्स मारून हात दुखावून घेतले. सुमारे ९ वाजता मंदिराचे ग्रील लावून, थकलेल्या पायांनी निद्रादेवीच्या अधीन होऊन गेलो. 

रात्री ११च्या सुमारास काळाकुट्ट अंधार पडलेला आणी एक माणूस सदृश्य आकृती मंदिराबाहेर उभी असलेली दिसली. मंदिराच्या पश्चिमेकडे राजधेर अन कोळधेर किल्ल्यांची घळ असल्याने पश्चिमेचा वारा रात्रभर घोंघावत होता. एकुलते एक बेडशीट टिकाव धरू न शकल्याने अंगांची दुमडून पांगोळी करून झोपायचा यत्न चालू असतानाच ताडकन ग्रील उघडले गेले. पांढरा पायजमा, पांढरा सदरा अन डोक्यावर दक्षिणोत्तर टोपी. वाऱ्याने तो पायजमा आणी सदरा फाडफाड उडत होता इतका कि त्याच्या आवाज येथपर्यंत ऐकू येत होता. मंदिरात कसले टेन्शन म्हणत झोपलेलो आम्ही टक्क जागे झालो. टाचणी पडेल तरी आवाज येईल अश्या शांततेत मंदिराची घंटा घणाणून गेली. आम्ही उठून बसलो तोच बॅटरीचा प्रखर झोत आमच्यावर पडला अन आवाज आला. "कोण हाये? झोपा झोपा".... आता कसले झोपा?...  झोपा तर उडाल्याच होत्या. मग कळले की, गावात सिंगल फेज आहे त्यामुळे शेतात पाणी सॊडण्यासाठी मोटर चालू करायला हे महाशय रात्री ११ वाजता आले होते. ११ वाजता शेतीची फेज येणार म्हणजे गावातली लाईट १५ मिनिटे जाणार असे काका म्हणताच समोरचा एकमेव बल्ब गतप्राण झाला.

असो. सगळे सव्यापसव्ये झाल्यावर उजाडले एकदाचे आणी मंडळी सकाळच्या कार्यक्रमासाठी रवाना झाली. ग्रामपंचायतीने घरटी शौचालायाची सोय केल्याने अडचण झाली नाही. गावाने २ वेळा चांदवड मधील आदर्श ग्रामपंचायत पुरस्कार जिंकला आहे असे कळले. खरंच आवडले हे गाव .. शेतकऱ्यांनी मिळून तळी बनवली आहेत. उतारावर बांध घालून पाणी अडवले आणी साठवले आहे. शाळा, समाजमंदिर, मंदिरे घरे सगळे काही टापटीप न स्वच्छ आहे.  


पाणी भरून चहा साठी चौकशी केली तर एक कुटुंबांनी अगत्याने घरी बोलावून दोघांना चहा दिला. जाताना त्यांचे आभार मानून निघालो तर वाटेत खायला पिशवीभरून भुईमूग शेंगा पण दिल्या. आता शाळेपासुन फुटणाऱ्या वाटेने चढाई चालू झाली. सकाळच्या वेळेत उन्हे यायच्या आतवरती पोहोचायचे होते. 

वाट तशी रुळलेली आहे आणी रस्त्यावर दगडांना पांढरा रंग मारलेला असल्याने वाट चुकत नाही. जरा उंची गाठली तर चांदवडचा किल्ला, साडे-तीन रोडग्याचा डोंगर आणी कालचा इंद्राई किल्ल्या असे तिघांनी मिळून आमचे स्वागत केले. आकाशातून आमच्यावर लक्ष ठेवायला सूर्यदेवही हजर झाले होते. 


आता उत्सुकता होती ती राजधेर किल्ल्याच्या ३० फुटी शिडीची. त्यामुळे पावले झपाझप उभ्या खड्या कातळापाशी पोहोचली पण. 


हीच ती ३० फुटी शिडी. याच्या मध्यभागी ९० अंशातली छोटी शिडी जोडलेली आहे. ती चढताना काही वाटत नाही पण उतरताना वाट लागते. उतरताना तुम्हाला एकदातरी देवाची अन कुटुंबाची आठवण येईल अशी सोय केली गेली आहे. 


किल्ल्यात प्रवेश करायचा म्हणजे शिडी चढून येणे हा एकमेव मार्ग आहे. येथून चढून आल्यावर २ देवड्या लागतात. कातळात खोदलेल्या पायऱ्या आपल्याला किल्ल्यावरील विस्तीर्ण पठारावर नेतात. वरती आल्यावर लगेचच तिरप्या कातळात खोदलेली गुहा दृष्टीस पडते. खरेतर या गुहेचा जवळ जाऊ पर्यंत याचा शोध लागत नाही. आत जायला २ फुटांची जागा असली तरी आतमध्ये १ RK फ्लॅट एवढी आहे. 


गुहा पाहून  त्यासमोरच एक दर्गा टाईप काहीतरी आहे. आधी ते मंदिर असावे असे वाटते. त्या समोरच एक छोटेखानी पण दगडी शिवायल. तेथून उजवीकडे पाण्याचे तळे असावे असे तेवढाच भाग हिरवागार दिसतो. येथून पुढे गेलो तर विस्तीर्ण असे तळे आणी त्याच्या आजूबाजूला कढीपत्त्याची असंख झाडे. संपूर्ण परीसर कढीपत्त्याच्या वासाने सुवासिक झालेला असतो. 



पाणी स्वच्छ व नितळ वाटले. येथे जास्त कुणी फिरकत नाही आणी यायची एकमेव शिडीची वाट त्यामुळे जनावरेही चरायला नाहीत त्यामुळे निसर्गाने आपले काम चोख केले आहे. 


जसा सूर्य आकाशात चमकू लागला तसे पाण्यात त्याच्या किरणांची असंख्य प्रतिबिंबे उमटू लागली. त्याचाच हा एक निष्फळ प्रयत्न. 


बॅग भरून कडीपत्ता भरून घेऊन स्वारी कोळधेरच्या दर्शनासाठी निघाली. डावीकडे पाहता काल संध्याकाळी इंद्राई वरून आलेला पश्चिम कडा आठवला. सुमारे अर्ध्या तासात अजून पुढे अजून ३-४ पाण्याचे टाके दिसले. झाडांच्या पसाऱ्यात लपलेल्या गुहा शोधल्या आणि तासाभरात किल्ल्याच्या पश्चिम टोकाला पोहोचलो. 


आता किल्ल्याला चढायला एकच शिडीची वाट असल्याने जनावरे नाहीत असे आम्हाला वाटले होते. येथे पहिले तर शेळ्यांची शाळाच भरली होती. या कश्या वर आल्या असाव्यात? 
उतरताना एक गुराखी भेटला त्याच्याकडून कळले की, ते डोक्यावर एक एक शेळी घेऊन शिडीने वरती चरायला आणतात आणी इथेच सोडून देतात. पिल्लू झाले की  विकायला खाली घेऊन जातात. 


आता किल्ला उतरून परतीच्या मार्गाला लागलो. २ वाजता काळी-पिवळी होती म्हणून पळत वेळेवर पोहोचलो तर गाडी आलीच नव्हती. ती येईल आणि मिळेल या आशेने परत बागेचा माथा म्हणजे इंद्राई किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत पायपीट झाली. तरीही गाडी येईना म्हणून थकलेल्या पायाने चांदवड रस्ता धरला. 

काल बँड च्या गाडीने जेथे सोडले होते तिथपर्यंत चालत आलो आणी सुदैवाने एक रिक्षा आली. ती पुढे जाऊन परत येऊपर्यंत झाडाचा झाडाचा आश्रय शोधला आणी चांदवड गाठले. ३ दिवसांची सुट्टी सार्थकी लावून अखेरीस घरचा मार्ग धरला.

आता टार्गेट होते ते म्हणजे रंगमहाल. रंगमहाल म्हणजे सरदार होळकर यांचा वाडा. शनिवार वाड्याच्या तोडीचे नक्षीकाम केलेला हा वाडा भरवस्तीत उपेक्षा भोगतोय. असो त्याबद्दल पुढच्या भागात. 

आमचे मित्र व ट्रेकिंग सुरु केल्यापासूनचे साथीदार श्री.भूषण कोतकर उद्या वाढदिवस होता म्हणून बागेचा माथा, मु.पोस्ट राजदेहेरवाड़ी, चांदवड, नाशिक येथे सफरचंद कापुन साजरा करण्यात आला. सर्व उपस्थित म्हणजे इंद्राई किल्ला,राजदेहेर किल्ला, कोळधेर किल्ला आणि अस्मादिक यांनी त्यांना शुभेच्छा दिल्या. तसेच वाढदिवसानिम्मीत्त त्यांना दोन ज्वारीची कणसे,भुईमूग शेंगा,कढ़ीपत्ता,पातेचे कांदे, कोवळे हरभरा दाणे अश्या भेटवस्तु देण्यात आल्या. त्यांना हा वाढदिवस कायम लक्षात राहील अशी आशा करतो. 



वाचत राहा.